| Przyczyny subiektywne |
|
Przyczyny subiektywne są związane z faktem, że socjalizm jest ustrojem tworzonym na podstawie poznania i wykorzystania obiektywnych prawidłowości. Prawidłowości te określają granice historycznie dopuszczalnych decyzji. Prawa historii determinują wprost tylko część narastającej rzeczywistości historycznej, a w pewnych granicach działa autonomia czynu politycznego. Istnieje wiele historycznych możliwości, które nie zostają urzeczywistnione. Nie wszystkie inicjatywy przyoblekają też postać czynu.
Byłoby też naiwnością sądzić, że w socjalizmie ludzie mogą posiąść absolutną wiedzę o działaniu wszystkich prawidłowości ekonomicznych. Możliwe jest poznanie tylko prawdy względnej. Już choćby z tego powodu niejednakowy stopień poznania obiektywnych prawidłowości przy istnieniu podobnych obiektywnych warunków w dwu krajach może się odbić na charakterze podejmowanych decyzji kształtujących mniej lub bardziej zmaterializowaną - dla obywateli danego kraju - rzeczywistość.
Wszelako, gdy mowa o roli czynnika subiektywnego, idzie nie tylko i nie tyle o głębię poznania obiektywnych prawidłowości ekonomicznych i umiejętności ich wykorzystania w praktyce, ile o możliwość wyboru odpowiedniego wariantu rozwoju. Zakreślone przez prawidłowości ramy obiektywnych możliwości stwarzają dość szerokie pole dla wyboru tego czy innego wariantu rozwoju. Jak pokazuje historyczne doświadczenie, socjalizm nie jest ucieleśnieniem jakiegoś fatalizmu nie pozostawiającego miejsca dla alternatywnych decyzji. | | |